Hiyeroglifleri çözme çabaları çok eskiye dayanmaktadır. Orta Çağ’da Arap bilginler bu yazıyı anlamaya çalışmış, Avrupalı araştırmacılar çeşitli teoriler üretmiştir. Fakat asıl dönüm noktası 1798’de Napolyon’un Mısır’ı işgaliyle başlamıştır. 1799’da Fransız subay Pierre-François Bouchard, Reşit¹ kasabasındaki eski bir Osmanlı kalesinde kazı yaparken Rosetta Taşı’nı bulmuştur. Taşın inşaat malzemesi olarak kullanılmasından ötürü orijinal dikiliş yeri kesin olarak bilinmemektedir.

Napolyon, 1801’de İngilizler ve Osmanlı güçleri tarafından püskürtülmüştür. Aynı yıl imzalanan İskenderiye Antlaşması hükmünce, Fransızların topladığı antik eserlerin, başta Rosetta Taşı olmak üzere, İngilizlerin eline geçmesi kararlaştırılmıştır. Taş, 1802’de British Museum’a götürülerek sergilenmeye başlanmıştır. Taşın her iki yanında beyaz, İngilizce yazılar yer almaktadır: Sol tarafta “1801’de İngiliz Ordusu tarafından Mısır’da ele geçirildi.”, sağ tarafta ise “Kral III. George tarafından hediye edildi.” ifadeleri görülmektedir.

Rosetta Taşı’nın üzerinde 14 satır Hiyeroglif, 32 satır Demotik ve 54 satır Antik Yunanca yazı bulunmaktadır. Taş, iki dille yazılmış ama üç farklı yazı sistemine sahip bir metindir. Hiyeroglifler² karmaşık hat sanatı gibi gözükürken Demotik³ ise daha basit bir yazı biçimidir. Fakat her ikisi de Antik Mısır dilini ifade etmektedir. Bu üç yazıdan Antik Yunanca, taşın keşfi zamanında kolayca okunabilmesi sebebiyle kılavuz görevi görmüştür. Bu metni okuyan bilim insanları, taşın M.Ö. 196’da Memphis’te antik Mısır rahipleri tarafından, genç kral Ptolemaios V’in başarılarını kutlamak için çıkarılmış bir kararname olduğunu belirlemiştir. Bu sayede üç yazı sisteminde de aynı şeyden bahsedildiği anlaşılmıştır.

Taşın keşfi, çözüme giden yarışı da başlatmıştır. Fransızlar taşın kopyalarını Avrupa’ya göndermiş, uzmanların üzerinde çalışmasını başlatmıştır. İlk olarak demotik metinle ilgili çalışmalar ön plana çıkmıştır. Antoine Isaac Silvestre de Sacy ve öğrencisi Johan David Åkerblad, bazı işaretleri çözerek kraliyet isimlerini Mısır karakterleriyle eşleştirmiştir. Fakat Jean-François Champollion ve Thomas Young, bu yarışın önde gelen figürleri olmuştur.

Bir hezarfen⁴ olarak tanınan Thomas Young (1773–1829), İngiliz hekim, fizikçi, fizyolog ve filologdur. Felsefe, botanik ve entomolojiyle⁵ ilgilenmesinin yanı sıra, Türkçe dahil, çok sayıda dilin incelenmesine kendini adamış bir bilim insanıdır.  Aynı zamanda Mısır yazısının hem alfabetik hem de alfabetik olmayan işaretlere dayandığını fark eden ilk kişidir. 1814’te Rosetta Taşı üzerindeki yazıları inceleyen Young, hiyerogliflerle demotik yazının birbiriyle yakın ilişkili olduğunu belirlemiştir. Antik Yunanca metindeki sık geçen kelimeleri demotik metindeki işaretlerle karşılaştırmış ve hiyerogliflerdeki “kartuş” (cartouche) adı verilen halkaların, Antik Yunanca metinde Kral Ptolemaios’a (ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΣ) atıfta bulunan bölümlerle eşleştiğini fark ederek, bu sembollerin Ptolemaios’un ismindeki sesleri temsil ettiğini savunmuştur. Ancak bazı ses değerlerini yanlış ayırdığı için çalışmaları ilerleyememiştir.

Diğer yandan Jean-François Champollion (1790–1832), erken yaşta klasik diller ve doğa bilimleriyle ilgilenmiştir. Genç yaşta İbranice, Süryanice ve Keldice öğrenmiştir. Champollion, Åkerblad ve Young gibi önceki araştırmacıların çalışmalarından haberdar olmuş ve 1805 yılında Paris’e gelerek Rosetta Taşı üzerinde incelemelere başlamıştır. Ayrıca Kıptîce⁶ bilgisini kullanarak, Young’ın bulgularını geliştirmiştir. “Kleopatra” kartuşunu da deşifre ederek ses değerlerini karşılaştırmış, “Ra-messes” adını çözerek birçok hece işaretinin fonetik değerini belirlemiş ve pek çok karakteri tespit etmiştir. Rivayete göre, Champollion bu keşfi yaptığında “J’ai trouvé! (Buldum!)” diye bağırmış ve bayılmıştır. Bir süre sonra kendine gelmiş ve “Lettre à M. Dacier” adlı mektubunu yayımlamıştır. Champollion, Paris’te 27 Eylül 1822 Cuma günü Academie des Inscriptions et Belles Lettres’te sunduğu bir bildiride keşfini duyurarak antik Mısır dilini çözen kişi olarak tarihe geçmiştir. Dinleyiciler arasında, Thomas Young da bulunmuştur. Young, kendi katkılarının yeterince tanınmamasından⁷ rahatsız olmuş ve 1823’te bir eser⁸ yayımlayarak kendi çalışmalarının önemini vurgulamıştır.

Sonuç olarak, yarım yüzyıl sonra, Mısırbilim (Egyptology) köklü bir akademik disiplin hâline gelmiş ve Champollion ile Young’un çalışmaları hiyerogliflerin çözülmesine katkı sağlamıştır. Young temel araştırmayı yaparken, Champollion bunu sistematik ve kapsamlı biçimde tamamlamıştır. Bu süreç, antik Mısır yazı sistemlerinin anlaşılmasında modern dilbilim ve tarih çalışmalarının yolunu açmış; Mısır’ın hanedanlarını, çöküşlerini ve krallarını anlamamızda kilit rol oynamıştır.

¹Fransızlar bu şehre Rosette, yani “Küçük Gül” adını vermişlerdir.

²Hiyeroglifler, antik Mısırlıların orijinal yazı sistemidir ve Yunancada “kutsal oymalar” anlamına gelmektedir.

³Demotik, Ptolemaik dönemde Mısırlıların günlük dilidir.

⁴Polimat (polymath): Birden fazla alanda engin bilgiye sahip olan kişidir. Young hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Robinson, A. (2006). The last man who knew everything. United Kingdom: Oneworld Publications.

⁵Böcek bilimi.

⁶Kıptîce, antik Mısır dilinin son evresidir. Hristiyan Mısırlılar tarafından Yunan alfabesiyle yazılarak kullanılır.

⁷1814-1815 yıllarında Young ve Champollion arasında gerçekleşen mektuplaşmalarda Young, gözlemlerini ve demotik çözümlemelerini paylaşmıştır. Champollion bu bilgiler ışığında kendi yaklaşımını geliştirmiştir.

⁸Young, T. (1823). An account of some recent discoveries in hieroglyphical literature, and Egyptian antiquities. London, UK: John Murray.

KAYNAKÇA

Kitaplar

Robinson, A. (2006). The last man who knew everything. United Kingdom: Oneworld Publications.

Robinson, A. (2012). Cracking the Egyptian code: The revolutionary life of Jean-François Champollion. Oxford University Press. https://archive.org/details/cracking-the-egyptian-code-the-revolutionary-life-of-jean-francois-champollion-b/page/10/mode/2up

Young, T. (1823). An account of some recent discoveries in hieroglyphical literature, and Egyptian antiquities. London, UK: John Murray.

Web Siteleri

Beckwith, T. (2016, Spring). The Rosetta Stone. Source, 33. https://www.tonybeckwith.com/uploads/2/2/8/1/22811614/the_rosetta_stone.pdf

Budge, E. A. W. (1893). The Rosetta Stone. Sacred Texts. https://sacred-texts.com/egy/trs/trs04.htm

British Museum. (2017, July 14). Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone. British Museum. https://www.britishmuseum.org/blog/everything-you-ever-wanted-know-about-rosetta-stone

Harrison, C. (2019, December 9). Thomas Young and the decipherment of hieroglyphics. Royal College of Physicians. https://history.rcp.ac.uk/blog/thomas-young-and-decipherment-hieroglyphics

Scalf, F. (n.d.). The Rosetta Stone: Unlocking the Ancient Egyptian Language. American Research Center in Egypt. https://arce.org/resource/rosetta-stone-unlocking-ancient-egyptian-language/

YouTube Videoları

History Hit. (2022, 27 May). How We Decoded The Hieroglyphs Of Ancient Egypt [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=lG5z47xIe8A

History Hit. (2022, November 11). How did we really crack the Rosetta Stone? [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Namm1EClooM

History Hit. (2024, 1 May). We Asked An Egyptologist How To Read Hieroglyphs! [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=WFPJJxqMGEA

SciShow. (2025, 27 June). What You Don’t Know About The Rosetta Stone [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=9u_ClqtLxjg

Fadile İpeksu Aşar