Himalayalar’ın İzole Krallığı Bhutan’ın Resmî Dili:
Dzongkha
Bhutan; Güney Asya’da, sınır komşuları Hindistan ve Çin olan, denize kıyısı bulunmayan bir ülkedir. Ayrıca; başkenti Thimphu’dur, meşrutiyetle yönetilir, Budist bir kimliğe sahiptir ve 754.000’in üzerinde nüfusu vardır. Ülkenin resmî dili Dzongkha’dır.
Dzongkha; Çin-Tibet dil ailesinin, Tibet-Birman dilleri alt ailesindeki, Bodish dilleri grubunda bulunan bir Güney Tibet dilidir. 2013 verisiyle 171.000’den fazla ana dili olarak konuşanı vardır. Genel olarak ülkenin batısında ana dil olarak konuşulur. Dil kodu “dzo” veya “dz”dir. 1971 yılında ülkenin resmî dili ilan edilmiştir ve tüm okullarında eğitimi zorunludur. Bhutan’daki bazı diğer diller ile yakından ilişkili ve kısmen anlaşılabilirdir.
Yukarıdaki görselde, Dzongkha’nın Bhutan ve çevresinde ana dil olarak konuşulduğu yerler görülebilir.
Dilin ismi olan “Dzongkha” kelimesinde; “Dzong” Bhutan ve Tibet’te görülen bir kale mimarisi türüdür ve “Dzongkha” bu açıdan “Kale dili” ya da “Kalenin dili” anlamlarına gelir. 17. yüzyılın başlarına kadar Bhutan; birbirleriyle savaşan küçük derebeyliklerden oluşan bir bölgeydi. Ülke birleştirildikten sonra kendisini aralıklı Tibet akınlarına karşı savunmak için zapt edilemez kalelerden (Dzong’lardan) oluşan bir ağ kuruldu ve yerel lordları merkezi kontrol altında tutmaya yardımcı olan bir yasa kodu oluşturuldu. Bu bilgiler ışığında dilin isminin neden “kale dili” olduğunu anlamak zor değildir.
Dzongkha’nın ses özelliklerine gelinirse:
Dzongkha, tonal bir dildir ve yüksek ile alçak olmak üzere iki tonu vardır. Tonlarının alofonları ve seslilerin sesletim türünü belirlemek gibi işlevleri vardır.
Dzongkha’nın ünsüzleri aşağıdaki tabloda görülebilir:
| Çift Dudak Ünsüzü | Diş / Diş Eti Ünsüzü | Geri Bükümlü / Damak Ünsüzü | Küçük Dil Ünsüzü | Gırtlak Ünsüzü | ||
| Nasal / Burun Ünsüzü | m | n | ɲ | ŋ | ||
| Patlamalı / Duraklı | Düz | p | t | ʈ | k | |
| Üflemeli | pʰ | tʰ | ʈʰ | kʰ | ||
| Sürtünmeli | Düz | ts | tɕ | |||
| Üflemeli | tsʰ | tɕʰ | ||||
| Islık Ünsüzü | s | ɕ | ||||
| Titrek Ünsüz | r | |||||
| Sürekli Ünsüz | ɬ l | j | w | h | ||
Dzongkha’nın ünlüleri aşağıdaki tabloda görülebilir:
Dzongkha’daki çoğu kelime tek hecelidir. Genellikle heceler “Ünsüz-Ünlü-Ünsüz”, “Ünsüz-Ünlü” veya “Ünlü-Ünsüz” şeklindedir. Karmaşık başlangıçlı heceler de bulunur ancak böyle bir başlangıç, aspire edilmemiş (üflemesiz) bir çift dudaklı durak ve bir damaksal sürtünmelinin kombinasyonu olmalıdır. Karmaşık başlangıçlardaki çift dudaklı duraklar konuşma dilinde genelde ihmal edilir.
Sonraki kısımda ise dilin karmaşık hece oluşum yapısı, yazı sistemi ve çok daha fazlasını inceleyeceğiz.
Dzongkha’da “Hayalet Harf/Hece” Kavramı:
Dzongkha’da “hayalet harfler” denilen bir durum vardır. Dzongkha, Tibetçe ile aynı yazı sistemini paylaşır ve birçok kelimesi Tibetçeden türemiştir. Ülkenin uzun bir süre boyunca izolasyonist bir yaklaşım sergilemesi ve dağların üzerine kurulmuş olması dilin gelişimini etkilemiştir. Bhutan’ın izolasyonist yaklaşımına birkaç örnek vermek gerekirse:
Bhutan, 1999 yılında internet ve televizyona erişimi yasallaştıran son ülke olmuştur. Cep telefonları ise ülkeye 2003 yılında gelmiştir. İlk kez 1974 yılında turist kabul eden Bhutan, günümüzde tüm uluslararası turistlerden ülkede kaldıkları her gece başına 100 dolar olan “sürdürülebilir kalkınma” vergisini almaktadır. Bu ülke, dünyadaki tek karbon negatif ülkedir ve %70 oranındaki orman örtüsü ve anayasasıyla korunmaktadır.
Yukarıda verilen bütün bu unsurların yanı sıra modern taşıtlarla bile ülkeye ulaşımın oldukça güç olması da göz önünde bulundurulduğunda Dzongkha’nın gelişimi süresince yazım ve okunuş arasındaki uçurumun sebepleri daha iyi anlaşılabilir. Hiçbir yabancı etki olmadığı için değişmeden günümüze ulaşabilen fosilleşmiş yazım şekilleri, sözcüklerin okunuşu halk arasında değiştiği için okunması zor bir hâle gelmiştir. Zamanında gerekli dil reformları yapılamadığından ve gelenekselci bakış açısından dolayı bu durum devam etmiştir. Konuşma dili değişirken yazı sistemi büyük ölçüde sabit kaldığından okuma esnasında belirli kelimelere göre değişen şekilde; bazı harfler, üstsimgeler, altsimgeler veya ön ekler ile son ekler görmezden gelinmiştir. Örneğin; az önce bahsedilen karmaşık ünsüz başlangıçları konuşma dilinde sadeleşmiştir ve bu da yazıda var olup konuşmada duyulmayan kullanımları ortaya çıkarmıştır. Ayrıca, Dzongkha tonal bir dil olduğu için bazı hayalet harfler kelimenin tonunu belirlemeye yardımcı olur. Yani harfler telaffuz edilmese bile kelimenin ton yapısını etkileyebilir.
Dzongkha’nın Yazı Sistemi ve Özellikleri:
Dzongkha’nın yazı sistemi olan Tibet alfabesi, bir abugidadır (alphasyllabary). Yani yarı hece yarı alfabe yazısıdır. 1200 yıllık bir tarihe sahiptir. Tibet İmparatorluğu’nun kurucusu Songtsen Gampo, Tibet’e Budizm’i resmi olarak getirdikten sonra bakanlarından biri olan Thönmi Sambhota’yı Hindistan’a Budizm ve diğer Brahmi dilleri üzerine çalışmalar yapması için yollar ve Thönmi Sambhota “Tibet Yazısı”nı icat etmiş olarak geri döner.
Abugidalarda cümle içi ve sonundaki hecelerde ünlüler ikinci plandadır ancak kelime başlarında kendi bireysel sembollerine sahip olabilirler. Bu anlayış, ünlüleri çoğunlukla gizleyerek kullanılan Ebcet (ünsüz alfabesi) sistemi ile karıştırılmamalıdır. (Arap alfabesi, İbrani alfabesi vb.) Çünkü Abugidalarda ünlüler kullanıldıklarında yapıda gösterilirler. İkinci planda olmalarının anlamı, genelde kelime başları haricinde ünsüzlere eklenen diaritik işaretlerle ünsüzlere kıyasla nispeten küçük gösterilmeleridir.
Heceler oluşturulurken bir “çekirdek ünsüz” kullanılır. Ünsüzler birbirinin üzerine yığılabilir ve bu yapılırken daha küçük, farklı bir stilde yazılırlar. Çekirdek ünsüzün üzerine eklenen ünsüze “üstsimge” (superscript), altına eklenen ünsüze ise “altsimge” (subscript) denir. Ünlüler, ünsüzlerin altına veya üstüne diaritik işaretler olarak yerleştirilir. Her ünlünün yerleştirildiği belirli bir yer vardır. Örneğin “u” diaritiği alt kısma gelir. Ünlülerin yalnızca kelime başında tek başına olabildikleri, her ne kadar Hintçe için doğru olsa da Dzongkha için “kısmen” doğrudur. Burada biraz farklı bir yola gidilmiş ve ünlülerin kelime başına gelmesi durumunda, ünsüzün olduğu konuma, okunduğu zaman ses çıkartmayan belli harf(ler) getirilmiştir. Böylece tıpkı Korece’de olduğu gibi hece bloklarının düzeni korunarak ünsüzlerin kelime başındaki yeri doldurulmuştur.
Tibet yazısı kullanılırken kelimeler arası boşluk bırakılmaz. Onun yerine “ ་ ” (tshek) denilen ve heceleri ayıran bir işaret kullanılır. Böylece hece sınırlarını belirleyerek okuma kolaylığı sağlar. Cümle veya bölüm sonları, nokta veya virgül yerine geçen “།” (shad) işareti ile gösterilir. Çift kullanılırsa “༎” daha büyük bir duraklama veya paragraf ayrımı demektir.
Hemen yukarıdaki resimde Tibet alfabesinde ünlülerin hece içinde kendi başlarına yer almalarını sağlayan ve çekirdek ünsüzün yerini tutan “destekleyici ünsüz”ü ünlü diaritiklerin kullanımlarıyla görebilirsiniz. Varsayılan ünlü “a” olduğu için gösterilmemiştir.
Yukarıdaki resimde İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 1. maddesinin Dzongkha dilinde yazılmış hâli bulunmaktadır. Türkçe anlamı ise şöyledir:
“Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.”
Abugidalarda (Alphasyllabary) “Varsayılan Ünlü” Kavramı:
Abugidalarda ünsüzler kendi başlarına söylendikleri zaman “k” = “ke” şeklinde okunur, “e” varsayılan sestir. Yanlarına varsayılan bir ses alırlar. Örneğin Hint Devanagarisi’nde ünsüzlerin varsayılan ünlüsü “a”dır. Hintçe için örnek harf olarak kelime içinde “k” sesi olan “क” verilebilir. Bu harf tek başına okunur veya isimlendirilirken (alfabe sayımı) yanına gelen “a” varsayılan ünlüsü ile “ka” şeklini alır. Başka bir Abugida sistemi olan Tibet alfabesi de aynı şekilde “a” ünlüsünü varsayılan olarak almıştır.
| Üflemesiz yüksek | Üflemeli orta | Seslendirilmiş düşük | Nasal düşük | |||||
| Harf | IPA | Harf | IPA | Harf | IPA | Harf | IPA | |
| Guttural | ཀ | Tibetçe telaffuz: /ka/ | ཁ | Tibetçe telaffuz: /kʰa/ | ག[a] | Tibetçe telaffuz: /ɡa/ | ང | Tibetçe telaffuz: /ŋa/ |
| Palatal | ཅ | Tibetçe telaffuz: /tʃa/ | ཆ | Tibetçe telaffuz: /tʃʰa/ | ཇ[a] | Tibetçe telaffuz: /dʒa/ | ཉ | Tibetçe telaffuz: /ɲa/ |
| Dental | ཏ | Tibetçe telaffuz: /ta/ | ཐ | Tibetçe telaffuz: /tʰa/ | ད[a] | Tibetçe telaffuz: /da/ | ན | Tibetçe telaffuz: /na/ |
| Labial | པ | Tibetçe telaffuz: /pa/ | ཕ | Tibetçe telaffuz: /pʰa/ | བ[a] | Tibetçe telaffuz: /ba/ | མ | Tibetçe telaffuz: /ma/ |
| Dental | ཙ | Tibetçe telaffuz: /tsa/ | ཚ | Tibetçe telaffuz: /tsʰa/ | ཛ[a] | Tibetçe telaffuz: /dza/ | ཝ | Tibetçe telaffuz: /wa/ |
| düşük | ཞ[a] | Tibetçe telaffuz: /ʒa/ | ཟ[a] | Tibetçe telaffuz: /za/ | འ | Tibetçe telaffuz: /ɦa/[1] ⟨ʼa⟩ | ཡ | Tibetçe telaffuz: /ja/ |
| orta | ར | Tibetçe telaffuz: /ra/ | ལ | Tibetçe telaffuz: /la/ | ཤ | Tibetçe telaffuz: /ʃa/ | ས | Tibetçe telaffuz: /sa/ |
| yüksek | ཧ | Tibetçe telaffuz: /ha/ | ཨ | Tibetçe telaffuz: /a/ ⟨ꞏa⟩ | ||||
